عبدالله مستوفى
154
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
تجارتى و اخلاقى نميتوانند ، نظر ديگرى بايران داشته باشند « 1 » . اگر نيروى اتم و تسخير آن براى كارهاى صنعتى صورت عمل به خود بگيرد ، موضوع نفت هم كه شايد بتوان اين انگليسها را به زور در آن وارد كرد ، از بين ميرود . مهرهء كور نخ نكنيد و به خيال زياد كردن مدعى نباشيد . همين دو رقيب براى هفت پشت ما كافى است . باز هم تكرار ميكنم از سياست دو طرفهء منفى غافل نشويد ، در انتخاب وكلاء و وزراء پى اين فيلها نگرديد ، و از اشخاصى كه رنگ و روى خالص مليت ندارند ، جدا احتراز كنيد ، و يك ايران متحد بسازيد ، و هميشه كار خود را با دستهاى خود انجام دهيد تا رستگار شويد . ولى ضمنا متوجه باشيد كه اين دستهاى خودمانى هم چسبناك نباشد . اعتذار از خوانندهء عزيز عذر ميخواهم . با اينكه خيلى سعى كردم كه اين سياستبافى را با ذكر ضرب المثلهاى عاميانه ، و متلك و قصه قابل خواندن كنم ، باز هم آنطور كه دلم ميخواست نشد ، و يقين دارم شما را به عذاب انداختهام . ولى چون براى روشن كردن يكى از صفحات مهم تاريخ ايران است ، در خور عفو مىباشد ، حال ببينيم بعد از استعفاى مشير الدوله از كشيدن بار امانت رياست وزراء قرعهء اين فال را بنام كدام ديوانه زدند « 2 » . بعد از رفتن مشير الدوله بعد از رفتن مشير الدوله ، يك نصفه روزى اسم فرمانفرما در دهنها ميگشت . ولى اين شاهزاده وجاهت داخلى نداشت . مردم واقعهء رباط كريم را كه عدهاى ژاندارم عصبانى ، در زير چشم و دم گوش او ، بتوسط قشون روس تزارى قيمه و قورمه شده بودند ، فراموش نكرده بودند و با وجود فعاليتهاى پسرش نصرت الدوله كه براى وجاهت پدر خيلى ايندر و آن در ميزد ، و حتى بروضه خوانى عمو قلى جعفر هم ميرفت ، حناى او رنگى نداشت و براى اين موقع مناسب نبود .
--> ( 1 ) - شايد با پيشآمدهاى فعلى اين نظريه در متن كتاب قابل خدشه به نظر بيايد ولى اينطور نيست . اگر روسها در اين چند سالهء بعد از جنگ در طرز معاملهء خود با متحدين خويش ، انگليس و امريكا تغييرى نداده و اينقدر اشتلم نميكردند و بلوك شرقى و غربى بوجود نمىآوردند آمريكا نفعى در ايران نداشت و هرروزى كه جهان از اين مخمصه بيرون بيايد و حالت عادى به خود بگيرد اين توجه هم اگر از بين نرود لامحاله كمتر خواهد شد و روابط با امريكا همان روابط دوستانه و منافع آنها همان منافع تجارتى و اخلاقى و متناسب با منشور آتلانتيك خواهد شد . امروز اگر امريكا با نظر ذىنفعى بيشترى بايران مينگرد كارى است با تمام دول جهان معمول كرده و بلكه نسبت بايران خيلى كمتر از ساير ملل اروپائى و آسيايى توجه دارد . ( 2 ) - آسمان بار امانت نتوانست كشيد * قرعهء فال بنام من ديوانه زدند « حافظ » اقتباس از قران كريم ( إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا »